Ιερός Ναός Αγίας Τριάδος

Ανατολικά του Μετοχίου και σε απόσταση 300 μέτρων υπάρχει το νεκροταφείο της σημερινής Αιανής,εκτάσεως 15 περίπου στρεμμάτων.Είναι περιφραγμένο και δεντροφυτευμένο με πεύκα,ακακίες και κυπαρίσσια.

Στο κέντρο της περιοχής υπάρχει ο ναός της Αγίας Τριάδος.Είναι μονόκλιτος βασιλική με ξύλινη στέγη και ανήκει στον 16ο αιώνα.Στο αρχικό κτίσμα του ναού έγινε πρόσθετη επέκταση κατά το έτος 1962 με προσωπική εργασία και δωρεές των κατοίκων.Το οικοδομικό υλικό του παλαιού κτηρίου του ναού αποτελείται από πώρινους κυβόλιθους αρχαίου οικοδομήματος.Εντός του Ιερού Βήματος και στην θέση της Αγίας Τράπεζας είναι τοποθετημένη μία καλολαξευμένη πέτρα λευκού μαρμάρου,σχήματος πλάγιου παραλληλεπίπεδου καιδιαστάσεων 0,50Χ0,50Χ1,20μ.Αυτή προέρχεται από αρχαίο οικοδόμημα,όπως μαρτυρούν οι υποδοχές οι οποίες έχει η ίδια η αρμολόγηση στην τοιχοδομία.

Ιερός Ναός Ταξίαρχου Μιχαήλ

Σε απόσταση 200 μέτρων νοτιοανατολικά της Αγίας Τριάδος και αριστερά του δρόμου,που οδηγεί στον Αλιάκμονα,βρίσκεται χτισμένος ο ναός του Αρχιστράτιγου μιχαήλ,γνωστός στον λαό της περιοχής ως <<Άϊ Ταξιάρχης>>.Είναι ρυθμού βασιλικής με εσωτερικές διαστάσεις 7,65Χ3,15μ.Στην δυτική πλευρά του έχει προστεθεί νάρθηκας μήκους 5,15μ. και πλάτους 3,80μ.Ο νάρθηκας αυτός είναι πολύ μεταγενέστερος του κύριου ναού.

Η αρχική τοιχοδομία του ναού είναι αρκετά επιμελημένη,καθώς και το εσωτερικό του καλύπτεται από τοιχογραφίες,οι οποίες διατηρούνται σε καλή κατάσταση παρά τη φθορά που έχει υποστεί μέρος των τοιχών από την πολυκαιρία και τα νερά των βροχών.

Οι τοίχοι του νάρθηκα δεν έχουν τοιχογραφίες,εκτός από μία που υπάρχει δεξιά της εισόδου προς τον κυρίως ναό και παριστάνει τον πύρινο ποταμό.

Στο εσωτερικό του κυρίως ναού και επάνω ακριβώς από την είσοδο,υπάρχει η κτητορική επιγραφή,η οποία μεταγραφόμενη αναφέρει τα εξής:

ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΚΑΙ ΑΝΙΣΤΟΡΗΘΗ Ο ΘΕΙΟΣ ΚΑΙ ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ

ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΡΧΙΣΤΡΑΤΗΓΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΤΕ

ΚΟΠΟΥ ΤΕ ΚΑΙ ΜΟΧΘΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΥ ΑΡΧ(ΟΝ)ΤΟΣ ΚΥΡ

ΣΤΟΛΗ ΑΜΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥ(Μ)ΒΙΟΥ ΑΥΤΟΥ:ΕΤΕΛΕΙΩΘΗ ΕΝ

Μ(Η)ΝΙ ΙΟΥΛΙΩ ΚΗ,ΗΜΕΡΑ ΣΑΒΒΑΤΩ,ΕΤ(ΟΥΣ)ΕΠΤΑ-

ΚΙΣ ΧΙΛΙΟΣΤΟΥ “ΖΝΖ”

ΙΝ(ΔΙΚΤΙΩΝ)ΟΣ Ζ’

Η επιγραφή αυτή αποδυκνύει,ότι η αποπεράτωση του ναού έγινε 28 Ιουλίου 1549.

Ιερός Ναός Αγίας Αναστασίας

Σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από την Αιανή και δεξιά του δημόσιου δρόμου,μέσα σε ένα μικρό δασάκι με πεύκα και κυπαρίσσια,είναι χτισμένος ο ναός της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολύτριας,του 17ου αιώνα.

Η κόγχη του Αγίου Βήματος έχει αγιογραφηθεί από τον Σαμαριναίο ζωγράφο Δημήτριο Αδάμ Πιτένη,που εφιλοτέχνησε και τις τοιχογραφίες της Παναγίας στην Αιανή.Το έτος 1968 έγινε από τους κατοίκους η ανακαίνιση του ναού.Κατά τις εργασίες όμως βρέθηκαν στα θεμέλια και στους τοίχους του ναού διάφορα αντικείμενα,όπως πήλινα αγγεία,μαρμάρινη επιτύμβιος στήλη,μαρμάρινος αναθηματικός αετός.

Ιερός Ναός Αγίας Παρασκευής

Επάνω στον κεντρικό δρόμο Αιανής-Κοζάνης και στα πρόθυρα ακριβώς του χωριού,βρίσκεται ο ναός της Αγίας Παρασκευής.

Το κτήριο ανήκει στον 16ο αιώνα όπως φαίνεται από την μόνη υπάρχουσα τοιχογραφία τησ “Πλατυτέρας” στην κόγχη του Αγίου Βήματος,η οποία είναι αυτής της τεχνοτροπίας με τις τοιχογραφίες του αρχηστράτηγου Μιχαήλ και Αγίου Νικολάου Αιανής.

Ο ναός είναι μονόκλιτος βασιλική,που καλυπτόταν από μεγάλα βυζαντινά κεραμύδια,τα οποία αντικαταστάθηκαν από την εκκλησιαστική επιτροπή το έτος 1973,με σύγχρονα γαλλικού τύπου.

Η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής δεν έχει κανένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον όσο αναφορά την τοιχοδομία της,διότι στερείται διακοσμητικά και λοιπα αρχιτεκτονικά στοιχεία.

Προφήτης Ηλίας

Στο βόρειο μέρος του οικισμού της Αιανής υψούται ο βράχώδης λόφος του Προφήτου Ηλία ή <<Άϊ Λιά>>.Στην κορυφή του είναι χτισμένος ο ομώνυμος ναός.Ανήκει πιθανόν στον 16ο ή 17ο αιώνα.Στους τοίχους και τα θεμέλια του ναού υπάρχουν αρκετοί ορθογώνιοι και κυβικοί ογκόλιθοι,που προέρχονται από παλιό οικοδόμημα.

Στα ανατολικά ριζώματα του λόφου υπάρχουν δύο τάφοι λαξευτοί,ενώ στα νοτιοδυτικά,κατά την κατασκευή υδρευτικού δικτύου το έτος 1949,ευρέθησαν τάφοι με πήλινα αγγεία,τα οποία από άγνοια καταστράφηκαν.

Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος

Ανατολικά και σε απόσταση 200 μέτρων από την “Ραχοπούλα” είναι ο λόφος του Αγίου Ιωάννη Πρόδρομου, “ο Άϊ Πρόδρομος”,όπως κοινώς λέγεται.

Βραχώδεις και γυμνός από βλάστηση παραμένει και σήμερα,παρά τις προσπάθειες που γίναν παλιότερα για την αναδάσωση του.Στην κορυφή του λόφου είναι χτισμένος ο ομώνυμος ναός.Το αρχικό κτήριο ανήκει χρονολογικά στον 16ο αιώνα.Κατά το 1960 έγινε ανακαίνηση με την φροντίδα του τότε επίτροπου Δημήτριου Γαλάνη.Στον ναό αυτό είναι τοποθετημένο το επιτύβιο της <<ΑΔΙΣΤΑΣ>>.

Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου

Σε απόσταση 2 περίπου χιλιομέτρων δυτικά της Αιανής υπάρχει μία ειδυλλιακή τοποθεσία.Στον χώρο αυτόν και επάνω σε ένα μικρό βραχώδη λοφίσκο είναι χτισμένος ο ναος του Αγίου Δημητρίου.

Ο Άγιος Δημήτριος είναι ρυθμού βασιλικής έχει σχήμα τετράγωνο με διαστάσεις 6,75Χ6,30μ.,χωρίς την αψίδα.Η στέγη του είναι ξύλινη σαμαρωτή.Στο εσωτερικό του ο ναός χωρίζεται με δύο τοίχους σε τρία κλίτη.Το μεσαίο κλίτος είναι το υψηλότερο και μεγαλύτερο με πλάτος 3,10μ.Τα  άλλα δύο στα άκρα έχουν πλάτος 1,75μ.το καθένα και επικοινωνούν με το μεσαίο με δύο ασύμμετρα τοξωτά ανοίγματα.Νάρθηκα δεν έχει ο ναός,αν και φαίνεται,ότι παλαιότερα στην δυτική πλευρά,όπου είναι η κύρια είσοδος,υπήρχε προέκταση του κτηρίου μεταγενέστερα του αρχικού κτίσματος.

Από τους εξωτερικούς τοίχους του ναού διατηρούνται στην αρχική τους μορφή μόνο ο ανατολικός και ο δυτικός.Ο βόρειος και ο νότιος επανακτίσθηκαν μετά από προηγούμενη κατάρευση,λόγω της πολυκαιρίας και των βροχών.

Στον διαχωρισμό των κλιτών,έχει ομοιότητα με την βασιλική των Αγίων Αναργύρων και σε ένα μέρος με τον Άγιο Στέφανο της Καστοριάς.Στο ανατολικό μέρος μοιάζει με την βασιλική των Σερβίων και του Γαρδικίου.Δεν διαφέρει από τις όμοιες βυζαντινές βασιλικές της Ελλάδος και ακολουθεί την γνωστή διάταξη των χώρων.Έχει πέντε δίλοβα παράθυρα,που βρίσκονται στα αετώματα της ανατολικής πλευράς,επάνω από την αψίδα του Ιερού Βήματος και στον βόρειο και νότιο τοίχο.

Στο εξωτερικό της κεντρικό κλίτος είναι διακοσμημένο με τοιχογραφίες παραστάσεων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη και διαφόρων Αγίων.Αξίζει να σημειωθεί οτι οι τοιχογραφίες αυτές έχουν γίνει σε δύο διαφορετικές εποχές.

Οι παλαιότερες τοιχοφραφίες,οι οποίες αποκαλύφθηκαν επειδή έπεσε το δεύτερο στρώμα που τις είχε καλύψει,έγιναν στα τέλη του 11ου αιώνα,την εποχή δηλαδη της ανεγέρσεως του ναού.Το δεύτερο στρώμα των τοιχογραφιών χρονολογικά ανήκει στα τέλη του 15ου αιώνα.

Το τέμπλο του ναού,δεν έχει καμία καλλιτεχνική αξία,οι φορητές εικόνες που υπήρχαν όμως σε αυτό ήταν αρκετά σπουδαίες,τις οποίες τις μετέφεραν παλίοτερα οι επίτροποι για να τις προφυλάξουν από τα αρπάκτικά χέρια αρχαιοκάπηλων,στην εκκλησία της Παναγίας.Μία από αυτές,μεταφέρθηκε το χρονολογικό έτος 1960 στην Κοζάνη και κοσμεί σήμερα την Συλλογή Βυζαντινών Εικόνων της Ιεράς Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης.

Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου

Στο κέντρο του χωριού και στο ανατολικό άκρο της πλατείας βρίσκεται ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, γνωστός σήμερα ως “Παναγία της Αιανής”.

Ο ναός της Παναγίας είναι καθαρώς βυζαντινής τέχνης.Επισκευάσθηκε κατά καιρούς αλλά διατήρησε την αρχική του μορφή και δεν παρουσιάζει σημαντικές αλλοιώσεις.

Όλο το κτήριο έχει σχήμα ορθογώνιο,χωρίζεται σε κυρίως ναό,νάρθηκα και εξωνάρθηκα και καλύπτεται από αμφίκλινη στέγη.

Το σύνολο του κτίσματος διακρίνεται για την απλότητα του.Κύριες και μοναδικές διακοσμήσεις των μεγάλων εξωτερικών επιφανειών των τοίχων είναι τα μεγάλα αψιδώματα,τα οποία καταλαμβάνουν όλο το πλάτος των τοίχων(βόρειου,νότιου και δυτικού)και περιβάλλουν τα τρίλοβα παράθυρα του νότιου και βόρειου τοίχου.

Οι τοίχοι είναι χτισμένοι κατά το ισοδομικό σύστημα δομής,με ορθογώνιους πώρινους λίθους που χωρίζονται σε ζώνες μεταξύ τους από μία ή περισσότερες σειρές μεγάλων ή μικρών πλινθών κατά το βυζαντινό σύστημα.Οι βόρειος και νότιος τοίχοι στο ανατολικό τους μέρος απολήγουν από παχείς πεσσούς και στη συνέχεια προεκτείνονται μέχρι την πεταλοειδή κεντρική κόγχη του Αγίου Βήματος,όπου σχηματίζουν ο καθένας από μία μικρή ημικυκλική κόγχη.

Η μεγάλη κόγχη του Ιερού Βήματος έχει μορφή οξυκόρυφου τόξου στο μέσο του οποίου υπάρχει μονόλοβο παράθυρο,κλειστό σήμερα.

Τα τρίλοβα παράθυρα του νότιου τοίχου στηρίζονται με κιονόκρανα και επιθήματα.Σήμερα είναι κλεισμένα με τοίχο και μόλις που διακρίνονται.Το κλείσιμο τους έγινε παλαιότερα για να στηριχθεί ο ναός.

Στο βόρειο τοίχο αντί του τρίλοβου παράθυρου υπάρχει θύρα πλάτους 1,10μ.,κλεισμένη σήμερα με τοίχο.Παράπλευρα της θύρας αυτής ανοίγεται τόξο πλάτους 2,10μ. και πραγματικό ύψος 1,95μ.Το αψίδωμα αυτό φαίνεται,ότι ήταν συνέχεια τοξωτού και καμαρωτού κτίσματος,το οποίο χρησίμευε ως αρκοσόλιο τάφου του κτήτορα ή κάποιου άλλου σημαντικού προσώπου.Στην ανατολική γωνία του βορείου τοίχου υπάρχει παλαιά δεξαμενή.

Το εσωτερικό του ναού καλύπτεται από τοιχογραφίες του Σαμαριναίου ζωγράφου Δημήτριου Αδάμου πιτένη,που έγιναν το έτος 1877 επί των παλαιότερων της βυζαντινής εποχής.Εντύπωση προκαλεί στο εσωτερικό του ναού,η ύπαρξη τρίβηλου για την επικοινωνία του νάρθηκα με τον κυρίως ναό.Το τρίβηλο είναι σπανιώτατο στην βυζαντινή ναοδομία και αποτελεί επιβίωση της τέχνης των παλαιοχριστιανικών βασιλικών.

Χρονολογία ανεγέρσεως του ναού δεν υπάρχει,αλλά από τα στοιχεία δομής του κτηρίου,την απλότητα του,τα μεγάλα αψιδώματα των τοίχων,τα τρίλοβα παράθυρα,την κόγχη,το γλυπτικό διάκοσμο των κιονόκρανων και γενικώς από όλα τα αρχιτεκτονικά,μορφολογικά και διακοσμητικά στοιχεία,τα οποία συγκρίνονται με άλλους ναούς χρονολογημένους,βγαίνει το συμπέρασμα οτι ο ναός της Παναγίας χτίστηκε κατά την εποχή δηλαδή των Κομνηνών.

Ο ναός της Παναγίας ήταν μοναστηριακός και αυτό το επιβεβαιώνουν η ύπαρξη του νάρθηκα,της κινστέρνης,του παλιού περίβολου και των κελλιών που βρίσκονται στο εσωτερικό του,καθώς και οι τάφοι δύο μοναχών που ήταν έξω από το Ιερό Βήμα.Το πότε έπαψε όμως να είναι μοναστήρι είναι άγνωστο.